Iłża: dzieje średniowiecznego miasta

Iłża, z łaciny Islza, Ischlsa, Hyslsa, a nawet Eslza, to nieduże miasto usytuowane w południowej części województwa mazowieckiego. Dokładnie znajduje się ono w powiecie radomskim, na północnym krańcu Wyżyny Kieleckiej.

Historyczne dzieje miasta

Iłża istniała już we wczesnych wiekach średnich. Od trzynastego stulecia, była ona własnością biskupów krakowskich. W czasie najazdów tatarskich na Polskę, które miały miejsce w roku 1241, Iłża była bardzo zniszczona przez najeźdźców. Prawa miejskie uzyskała w roku 1239, a lokowana została na prawie magdeburskim. W XIII stuleciu znajdował się w Iłży gród obronny, na którym wzniesiono zamek, oczywiście z miejscowego kamienia. Zamek ten powstał dzięki usilnym staraniem biskupa Jana Grota.

Złoty wiek

W piętnastym oraz w szesnastym stuleciu, Iłża słynęła już w całej Rzeczpospolitej oczywiście z wyrobu tak zwanej „Ceramiki” zwanej zwyczajowo „Iłżecką”. Powstał tutaj miejscowy cech garncarski, skupiający wyrobników naczyń glinianych. Znaczący rozwój miasta nastąpił w szesnastym weku. w związku z ogólnym rozwojem handlu w kraju. Działo się to tak dlatego, ponieważ miasto to znajdowało się na szlaku handlowym prowadzącym w kierunku Solca i Sandomierza. Z Sandomierza iłżecki towar wpływał Wisłą do Gdańska.

Iłżecki Ratusz

W roku 1576 roku wybudowano na rynku iłżeckim ratusz, który w XVII wieku zyskał wieżę, wzniesioną z z postanowienia biskupa Macieja Szyszkowskiego. Na iłżeckim zamku gościli polscy królowie w osobach Władysława Jagiełły, Aleksandra Jagiellończyka, Zygmunta III Wazy, a także jego syna Władysława IV. Ten ostatni spotkał się w Iłży pierwszy raz ze swoją narzeczoną Cecylią Renatą. Tutaj na zamku iłżeckim gościł również Jan Kochanowski, jako przedstawiciel wybitnych polskich humanistów doby renesansu. W XVII wieku najlepiej kwitło w Iłży garncarstwo, w latach 1615–1619 miejscowi kupcy dostarczyli kupcom krakowskim 312 transportów najlepszych i bogato zdobionych garnków. Garncarze iłżeccy mieli prawo do sprzedaży swych wyrobów pod Zamkiem Królewskim, co było niesamowitym zaszczytem.

Potop szwedzki zwany wojną północną

Upadek Iłży rozpoczął potop szwedzki. Najazd wojsk siedmiogrodzkich sprzymierzonych ze Szwedami, którymi dowodził Jerzy Rakoczy, prawie doszczętnie zniszczył Iłżę. Spalone zostały kamieniczki miejskie, wysadzone były garncarnie i wybici zostali mieszkańcy miasta, było to żniwo rezydowania w Iłży Węgrów i Szwedów.

Czas polskiej niewoli

Po III rozbiorze Polski mającym miejsce w roku 1795, Iłża była w granicach zaboru austriackiego. W latach 1809–1815 znajdowała się ona już w obrębie Księstwa Warszawskiego, a następnie w Królestwie Kongresowym.

XIX stulecie

W 1823 roku w Iłży osiedlił się przybyły z Anglii Żyd Lewi Sunderland, który założył tu słynną fabrykę fajansu. W czasie powstania listopadowego mającego miejsce w roku 1830, miasto ponownie uległo zniszczeniom w czasie zwycięskiej dla powstańców bitwy stoczonej tu dnia 9 sierpnia. W 1864 w dniu 17 stycznia doszło tu do krwawej bitwy w czasie trwającego powstania styczniowego. W ramach sankcji carskich za udział mieszkańców w powstaniach, Iłża straciła prawa miejskie w 1867 roku. Pomimo tego jako osada była siedzibą powiatu iłżeckiego utworzonego w 1866 roku. W 1870 roku powstała tu synagoga, a wyniku pożaru przestała istnieć fabryka fajansu.

I wojna światowa

W roku 1915, miasto to znów uległo zniszczeniom w czasie walk rosyjsko-niemieckich. W Iłży i Pakosławiu, walczył słynny Legion Pułaski. Była to polska formacja zbrojna, będąca pod auspicjami rosyjskimi, walcząca przeciwko Niemcom.

II wojna światowa

W czasie wojny obronnej, w dniach 8–9 września 1939 roku, miała tu miejsce bitwa z Niemcami polskiego Zgrupowania Południowego Armii Odwodowej Prusy. W 1941 roku powstało tu żydowskie getto, zlikwidowane w 1942 roku przez wywóz jego mieszkańców do obozu zagłady w Treblince. W okresie okupacji hitlerowskiej rozwijał się tu miejscowy ruch oporu. Na ziemi iłżeckiej, walczył razem z partyzantami przeciwko Niemcom, Antoni Heda, pseudonim „Szary”. Przed jego pomnikiem, Nasza Redakcja złożyła bukiet biało-czerwonych kwiatów.

Po II wojnie światowej

W okresie powojennym miasto kolejny raz zostało odbudowane, a silne tradycje garncarskie kultywowała Spółdzielnia Chałupnik, która eksportowała swoje wyroby do Australii, Francji, USA i Niemiec.

Ewa MICHAŁOWSKA-WALKIEWICZ