Z prac Komisji Syberyjskiej I połowy 2026 roku

Prezentacja nowej monografii

25 lutego 2026 r. w Instytucie Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk odbyło się kolejne posiedzenie Komisji Syberyjskiej.

Spotkanie tradycyjnie odbyło się w sali A27 Instytutu Historii Nauki PAN w Warszawie (Pałac Staszica, ul. Nowy Świat 72, pok. 27, antresola).

 Gościliśmy prof. Eugeniusza Niebelskiego, który opowiedział o swojej najnowszej książce ,,Polscy lekarze i medycy na Syberii. Zesłańcy 1863». Wystąpienie opatrzył komentarzem prof. Zbigniew Wójcik.

Monografia przywraca pamięć o lekarzach i medykach, którzy nie tylko ratowali zdrowie i życie współzesłańców i mieszkańców Syberii, ale inspirowali i dawali nadzieję przez swoją postawę, człowieczeństwo i empatię. W opracowaniach znalazło się wiele nowych, dotychczas nieopisywanych aspektów życia codziennego na Syberii, postrzeganych z perspektywy lekarzy, medyków, felczerów i aptekarzy.

Książka wyjątkowa zarówno merytorycznie, jak i w opracowaniu graficznym. Pierwsza tego rodzaju pozycja w historiografii szeroko pojętych losów uczestników powstania 1863 roku. Ukazuje zarówno ich udział w walce, życie i pracę na Syberii, jak również dokonania po uwolnieniu: losy zbiorowości i losy indywidualne. Wiele z tych historii mogłoby posłużyć za kanwę fabularnego filmu: m.in. o doktorze, który tworzył uzdrowisko w Rosji, o innym który założył zakład zdrojowy nad Morzem Czarnym, o lekarzach „twórcach” uzdrowiska w Nałęczowie, o lekarzu osiadłym po zwolnieniu z zesłania i zmarłym w Irkucku, którego potomkowie mieszkają tam nadal, o lekarzu Benedykcie Dybowskim — o którym nikt tak dotychczas nie napisał.

Konferencja na Litwie

17 kwietnia w Kownie na Litwie odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa „Zesłańcy z Litwy i Żmudzi na Syberii: kultura, światopogląd, tożsamość”. Konferencja miała miejsce w budynku Uniwersytet Witolda Wielkiego (lit. Vytauto Didžiojo universitetas, w skrócie VDU), założonego w 1922 r. i zajmującego m.in. historią Litwy i Europy.

Temat syberyjski był omawiany tym razem w kontekście Litwy historycznej. W konferencji organizowanej przez Komisję syberyjską, Instytut Historii PAN wzięli udział znani badaczy tematu zesłań II połowy XIX i początku XX w.

Wśród referentów znaleźli się profesorowie Wiesław Caban, Jacek Legieć i Stanisław Wiech z Kielc (UJK), prof. Mariusz Kulik z Instytutu Historii PAN, badacz z Białorusi dr Dzmitry Matwiejczyk, przewodniczący Komisji Syberyjskiej dr Piotr Głuszkowski z Warszawy, dr TomaszDanilecki z Muzeum Pamięci Sybiru, dr Jan Wiśniewski z UMK w Toruniu, dr Kunnej Takaahaj z Warszawy, prof. Sergiusz Leończyk (na zdjęciu), reprezentujący Uniwersytet w Siedlcach, redaktor kwartalnika „Rodacy” i portalu www.rodacynasyberii.pl

Gospodarzy spotkania reprezentowali dr Remigijus Civinskas oraz Victor Bilotas.

Była to pierwsza takiego rodzaju inicjatywa polskich i litewskich historyków zajmujących się tematem syberyjskich zesłań. Mamy nadzieję na powstanie wspólnego projektu i publikacji.

Spotkanie w Poznaniu 21 maja

Było to wyjazdowe spotkanie 3 naukowców, zajmujących się Syberią z rzeszą zainteresowanych tematyką syberyjską mieszkańców Wielkopolski.

Spotkanie które odbyło się w ramach tzw. Czwartków Literackich w Sali czerwonej Pałacu Daszyńskich na poznańskiej starówce, było poświęcone Polakom na Syberii w XIX w., ich zesłańczym losom, warunkom życia, postawom wobec sytuacji sybirskiej oraz konsekwencjom tych postaw.

Spotkanie, ilustrowane mało znanymi wspomnieniami i listami wygnańców, będzie także pretekstem do rozmowy o wartości literackiej tego typu piśmiennictwa. Warte zastanowienia jest też pytanie o rolę, jaką w dzisiejszej kulturze — która wydaje się wątpić w sens głosów płynących z przeszłości — pełnią XIX-wieczne zesłańcze historie.

Goście i moderatorzy:

Prof. Eugeniusz Niebelski — wykładowca KUL, badacz dziejów Polski XIX w., zwłaszcza powstania styczniowego i losów polskich zesłańców na Syberii, wydawca źródeł. Autor wielu prac, w tym: Tunka. Syberyjskie losy księży zesłańców 1863 roku (2011), „Lepsza nam kula niźli takie życie!”. Polskie powstanie nad Bajkałem w 1866 roku (2018), Polscy lekarze i medycy na Syberii. Zesłańcy 1863 (2025).

Prof. Artur Kijas — historyk związany z UAM Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół dziejów Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, Rosji XIX w. oraz Polonii w imperium Romanowów. Autor m.in. książek: Polacy w Kazachstanie. Przeszłość i teraźniejszość (1993), Polacy w Rosji od XVII wieku do 1917 roku. Słownik biograficzny (2000), Polacy na Uniwersytecie Charkowskim 1805–1917 (2008).

Dr Piotr Głuszkowski — pracownik Instytutu Filologii Rosyjskiej UW; badacz powiązań literatury i historii na gruncie polskim i rosyjskim/sowieckim oraz losów Polaków na Syberii. Do jego najważniejszych prac należą: Antyrosja. Historyczne wizje Aleksandra Sołżenicyna — próba polskiego odczytania (2008), Maksym Gorki versus carska Rosja: literacka i ideowa droga do rewolucji (2025). Przewodniczący Komisji Syberyjskiej przy PAN.

Organizatorzy: Biblioteka Kórnicka, Polska Akademia Nauk, Fundacja Zakłady Kórnickie.

Czerwcowe spotkanie

24 czerwca 2026 r. miało miejsce ostatnie przed wakacjami posiedzenie Komisji Syberyjskiej.

Wśród zagadnień znalazły się następujące tematy:

1. Antoni Kuczyński (1938–2026) — badacz i popularyzator wiedzy o Syberii.

Referaty: prof. Zbigniew Wójcik, prof. Małgorzata Ruchniewicz (Uniwersytet Wrocławski).

2. Prezentacja monografii 30-lecie Komisji Badań nad Historią Syberii PAN, red. W. Caban, P. Głuszkowski, B. Jędrychowska, Z. Wójcik, DiG, Warszawa 2026.

Zorganizowano zostało połączenie zdalne z członkami rodziny zmarłego profesora Antoniego Kuczyńskiego oraz z badaczami syberyjskimi — dr Swietłaną Muliną z Omska oraz z Wasylem Haniewiczem z Tomska.

Komisja Syberyjska, po przerwie urlopowej, wznowi swoje posiedzenia na jesieni 2026 roku.

Sergiusz LEOŃCZYK